Edynburg w 48 godzin. Wulkan w centrum miasta, ślady Harry’ego Pottera i maraton po szkockich muzeach

Kiedy myślisz o idealnym city breaku, który łączy w sobie mroczną, wielowiekową architekturę, surową, porywistą naturę i tętniące życiem puby, Edynburg powinien znaleźć się na samym szczycie Twojej listy. Stolica Szkocji to miasto unikalne w skali świata, zbudowane dosłownie na wygasłych wulkanach i stromych wzgórzach. Jego topografia przyprawia o zawrót głowy – Stare Miasto (Old Town) ciągnie się wzdłuż jednej, długiej, opadającej grani (słynnej Royal Mile), od której w dół odchodzą dziesiątki wąskich, stromych, przypominających średniowieczne tunele zaułków (tzw. closes). Spacerując tutaj, trzeba mieć naprawdę mocne łydki.

To miasto ma w sobie magnetyzujący, niemal mistyczny klimat. Nic dziwnego, że to właśnie tutejsze mroczne cmentarze, kręte brukowane uliczki i gotyckie wieże strzelające w ołowiane niebo zainspirowały J.K. Rowling do stworzenia świata Harry’ego Pottera. Przechadzając się łukowatą, kolorową Victoria Street, bez problemu poczujecie się jak na prawdziwej Ulicy Pokątnej, a pobliski cmentarz Greyfriars skrywa na nagrobkach nazwiska, które fani książek natychmiast rozpoznają (w tym nazwisko samego Toma Riddle’a!).

Ale Edynburg to nie tylko skansen zapatrzony w przeszłość. To jeden z największych i najbardziej dynamicznych hubów biznesowych i technologicznych w Wielkiej Brytanii. Ta innowacyjność jest ściśle powiązana z prestiżowym Uniwersytetem Edynburskim. Założona w 1582 roku uczelnia od wieków reprezentuje absolutnie najwyższy, światowy poziom, słynąc z przełomowych odkryć w medycynie, inżynierii i naukach ścisłych. To właśnie ten akademicki sznyt sprawia, że w cieniu starożytnych zamków kwitnie tu nowoczesny biznes, a miasto tętni niesamowicie intelektualną, młodą energią.

Mając do dyspozycji równe 48 godzin, nasz plan musiał być precyzyjny. Dzień pierwszy przeznaczyliśmy na intensywną eksplorację miasta z perspektywy brukowanych ulic, zamkowych murów i wulkanicznych szczytów. Dzień drugi to z kolei potężne nurkowanie w szkockiej historii i sztuce. Oto nasz gotowy i niezwykle intensywny plan.

Dzień 1: Od dźwięku dud, przez mury twierdzy, aż po krawędź wulkanu

Royal Mile, dudy i ojcowie współczesnego świata

Zaczęliśmy od samego serca Starego Miasta, stając na Royal Mile – Królewskiej Mili, która niczym kręgosłup łączy Zamek Edynburski z leżącym w dolinie Pałacem Holyrood. Ledwo postawiliśmy stopę na bruku, a od razu uderzył nas klimat Szkocji. Powietrze przeszył donośny, hipnotyzujący dźwięk. Tuż obok nas stał dudziarz w pełnym, tradycyjnym stroju z tartanu, wygrywając potężne, ludowe melodie, które niosły się echem między kamienicami.

Idąc w górę ulicy, tuż przy przepięknej, gotyckiej katedrze St Giles, zatrzymaliśmy się przy pomniku Adama Smitha. Ten wybitny szkocki myśliciel z XVIII wieku to absolutny ojciec współczesnej ekonomii i wolnego rynku. To on w swoim dziele „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” wprowadził pojęcie „niewidzialnej ręki rynku”, udowadniając, że gospodarka potrafi regulować się sama. Edynburg uwielbia honorować swoich geniuszy – kawałek dalej znajduje się równie słynny pomnik jego przyjaciela, wielkiego filozofa Davida Hume’a (któremu turyści masowo pocierają na szczęście wystający palec u nogi, wypolerowany już na złoty kolor).

Zamek Edynburski (Edinburgh Castle) i potęga wulkanicznej skały

Kierując się na sam szczyt Royal Mile, dotarliśmy wreszcie do Zamku Edynburskiego. To kolosalna, surowa forteca osadzona na szczycie wulkanicznego czopu (Castle Rock), z której roztacza się strategiczny widok na kilkadziesiąt kilometrów. Zamek był świadkiem niezliczonych, krwawych oblężeń, spisków i narodzin królów. W jego najpilniej strzeżonych komnatach zobaczyliśmy Szkockie Klejnoty Koronne (najstarsze insygnia królewskie w Wielkiej Brytanii) oraz legendarny Stone of Destiny (Kamień Przeznaczenia) – pradawny blok piaskowca, na którym od wieków koronowano szkockich, a później brytyjskich monarchów.

Greyfriars Bobby, czyli wierność do grobowej deski

Schodząc z zamkowego wzgórza i klucząc wąskimi przejściami, dotarliśmy w okolice kościoła i starego cmentarza Greyfriars, by poznać jedną z najpiękniejszych miejskich legend. Na skrzyżowaniu ulic, tuż przed pubem nazwanym na jego cześć, stoi niewielki pomnik Greyfriars Bobby’ego – małego psa rasy Skye Terrier. W XIX wieku psiak należał do miejskiego strażnika nocnego, Johna Graya. Kiedy mężczyzna zmarł na gruźlicę, Bobby nie opuścił swojego pana. Przez kolejne 14 lat, niezależnie od śniegu i deszczu, wiernie czuwał przy jego grobie na cmentarzu. Mieszkańcy tak go pokochali, że sam burmistrz opłacił jego licencję, by uchronić go przed rakarzami. Pomnik na skrzyżowaniu to tylko początek – jeśli wejdziecie na teren samego cmentarza przy kaplicy, znajdziecie tam oficjalną płytę nagrobną Bobby’ego, pod którą fani jego historii do dziś zostawiają patyki do aportowania.

Princes Street Gardens, Scott Monument i polski bohater – Miś Wojtek

Z mrocznego Starego Miasta zeszliśmy do zielonej doliny – Princes Street Gardens. To potężny park, który dzieli miasto na dwie części. Co ciekawe, w średniowieczu znajdowało się tu cuchnące jezioro (Nor Loch), w którym topiono rzekome czarownice i zlewano miejskie nieczystości. Dziś to idealne miejsce na spacer z zadartą głową. Nad drzewami dominuje Scott Monument – potężna, poczerniała od dawnego smogu, wiktoriańska iglica wzniesiona na cześć szkockiego pisarza narodowego, Sir Waltera Scotta. Wygląda niczym wyrwana z ziemi wieża mrocznej katedry.

Jednak w tym pięknym parku znajduje się dla nas punkt absolutnie najważniejszy i wzruszający – wspaniały, odlany z brązu pomnik Misia Wojtka i towarzyszącego mu polskiego żołnierza. Historia Wojtka to gotowy scenariusz na film. Syryjski niedźwiedź brunatny został przygarnięty w Iranie przez żołnierzy Armii Andersa. Wojtek został oficjalnie wcielony do 22. Kompanii Zaopatrywania Artylerii w stopniu szeregowego (miał własną książeczkę wojskową i żołd!). Przeszedł z Polakami cały szlak bojowy, a pod Monte Cassino pomagał nosić skrzynie z potężnymi pociskami artyleryjskimi. Po wojnie, gdy polskie oddziały przeniesiono i zdemobilizowano w Wielkiej Brytanii, Wojtek w 1947 roku zamieszkał w zoo w Edynburgu. Do końca swoich dni reagował na polską mowę, a gdy odwiedzali go dawni żołnierze z jego oddziału, podawał im łapę przez kraty i domagał się papierosów, które uwielbiał zjadać. Ten pomnik to piękny hołd dla niezwykłego braterstwa broni.

Calton Hill i wspinaczka na wulkan Arthur’s Seat

Po wyjściu z parku wspięliśmy się na Calton Hill. To wzgórze w centrum Nowego Miasta, na którym stoją monumentalne, klasycystyczne budowle, z miejskim obserwatorium na czele. Najbardziej rzuca się tu w oczy National Monument – budowla wzorowana na ateńskim Partenonie, która jednak nigdy nie została ukończona z braku funduszy (przez co złośliwi nazywają ją „Szkockim Wstydem”, a sam Edynburg zyskał przydomek „Aten Północy”). To stąd pochodzą te najsłynniejsze, pocztówkowe zdjęcia panoramy miasta.

My jednak chcieliśmy więcej natury, więc ruszyliśmy w kierunku Holyrood Park, gdzie króluje Arthur’s Seat (Góra Artura). To majestatyczny, wygasły wulkan wznoszący się na 251 m n.p.m. w samym sercu europejskiej stolicy. Trasa na szczyt jest stroma, kamienista i momentami wymaga dobrego balansu ciała, ale wysiłek trwa niecałą godzinę. Na szczycie tradycyjnie wiało tak, że ledwo mogliśmy ustać na nogach, ale 360-stopniowa panorama na dachy Starego Miasta, bezkresne otwarte morze, Zatokę Firth of Forth i majaczące w oddali pasma górskie to widok, dla którego warto było zgubić oddech.

Portobello Beach – idealny reset na finał

Mając w nogach kilkanaście kilometrów i kilkaset metrów przewyższenia, zeszliśmy z wulkanu i postanowiliśmy zakończyć ten dzień nad morzem. Zamiast wsiadać w miejski autobus, ruszyliśmy w tamtą stronę na nogach. Ten solidny, pieszy spacer pozwolił nam na chłodno zapoznać się z autentyczną, piękną szkocką zabudową ciągnącą się z dala od ścisłego centrum, docierając w końcu na Portobello Beach.

To spokojna, nadmorska dzielnica z rewelacyjną, bardzo szeroką i czystą plażą. Choć woda w Morzu Północnym do najcieplejszych zdecydowanie nie należy, lokalsi zdają się tym w ogóle nie przejmować. Życie tętni tu na pięknej, wiktoriańskiej promenadzie – pełno tu biegaczy, spacerowiczów, uroczych kawiarni i gwarantujących świetny klimat pubów. Zrzucenie butów po tak morderczym dystansie, spacer po miękkim piasku z widokiem na fale i zanurzenie zmęczonych stóp w morzu to w pełni zasłużony odpoczynek i perfekcyjne domknięcie tak intensywnego dnia.

Dzień 2: Kulturalny maraton, czyli 7 muzeów w jeden dzień

Drugi dzień w całości poświęciliśmy na wchłanianie szkockiej historii, inżynierii i sztuki. Edynburg ma politykę, że wstęp do narodowych i miejskich muzeów jest tutaj całkowicie darmowy. Nie trzeba rezerwować biletów ani stać w kolejkach do kas. Wchodzisz i wychodzisz, kiedy tylko masz ochotę. Nasz rajd objął 7 kluczowych placówek.

1. Scottish National Gallery: Dzień zaczęliśmy na wzgórzu The Mound. To potężna, neoklasycystyczna galeria sztuki narodowej. Zbiory są oszałamiające – obejrzeliśmy z bliska obrazy Rembrandta, Tycjana, van Gogha, a także wspaniałe dzieła najwybitniejszych szkockich malarzy. Zrobiliśmy to dość sprawnym krokiem, traktując jako kulturalną przystawkę.
2. National Museum of Scotland (Absolutne TOP 1): Jeśli miałbyś wejść tylko do jednego muzeum w Edynburgu, to musi być to. Gmach rzuca na kolana – olbrzymia Grand Gallery z wiktoriańskim, przeszklonym dachem i żeliwnymi balkonami to architektoniczne arcydzieło. Muzeum podzielone jest na fantastyczne strefy. Zobaczyliśmy ogromne wystawy archeologiczne (w tym pradawne celtyckie artefakty i zbiory poświęcone Wikingom), potężną strefę natury ze zwierzętami z całego świata i podwieszonym wielorybem, a także halę techniki, gdzie podziwiać można wielkie, wciąż ruszające się maszyny parowe. To właśnie tam, w strefie naukowej, w szklanej gablocie dumnie prezentuje się kultowa, wypchana Owca Dolly – pierwszy w historii ssak sklonowany z komórki dorosłego osobnika (co udało się właśnie w instytucie niedaleko Edynburga). Muzeum to niesamowity hołd dla nauki.
3. Museum of Edinburgh: Ukryte w jaskrawożółtej, XVI-wiecznej kamienicy (Huntly House) przy Royal Mile. To fascynująca pigułka wiedzy o tym, jak rozwijało się miasto. Dla nas najważniejszym eksponatem była jednak oryginalna obroża i miska wspomnianego wcześniej lojalnego pieska – Greyfriars Bobby’ego!
4. The People’s Story Museum: Znajdujące się dosłownie po drugiej stronie ulicy, w budynku dawnego poborcy opłat (Canongate Tolbooth). W odróżnieniu od królewskich zamków, to miejsce opowiada surową historię klasy robotniczej z XVIII i XIX wieku. Rekonstrukcje pokazują ciasne warsztaty tkaczy, rybaków i piwowarów. Niezwykle cenne przypomnienie, kto tak naprawdę na swoich plecach zbudował to wspaniałe miasto i jak wielka panowała w nim kiedyś bieda.
5. The Writers’ Museum: Zeszliśmy z głównego traktu w cichy, brukowany zaułek (Lady Stair’s Close). To muzeum mieści się w kamienicy z 1622 roku i jest mekką dla fanów literatury. Poświęcono je trzem filarom szkockiego pisarstwa: Robertowi Burnsowi (poecie narodowemu), Sir Walterowi Scottowi oraz Robertowi Louisowi Stevensonowi (twórcy „Wyspy Skarbów” i „Dr Jekylla i Mr Hyde’a”). Można tam zobaczyć ich oryginalne maszyny drukarskie, biurka i osobiste pamiątki.
6. Museum on the Mound: Umiejscowione w historycznej kwaterze głównej Bank of Scotland. Zejście na ziemię do twardego świata finansów, z których Edynburg słynie. Poznaliśmy tam historię powstawania pieniądza, metody łamania sejfów i zobaczyliśmy, jak rozwijały się techniczne aspekty bankowości (od olbrzymich ksiąg rachunkowych, przez komputeryzację, aż po czytniki kart płatniczych). Główną nagrodą był jednak wciąż widok okrągłego miliona funtów w gotówce (w używanych banknotach 20-funtowych), ułożonego w wielką kostkę i zamkniętego w grubej gablocie z pancernego szkła.
7. Scottish National Gallery of Modern Art (Modern One): Na koniec dnia uciekliśmy od centrum w rejon rzeki Water of Leith. Było to mocne i odważne domknięcie dnia. Galeria słynie z obrazoburczej sztuki współczesnej. Zobaczyliśmy z bliska pop-art Andy’ego Warhola, instalacje Picassa i rzeźby Salvadora Dalí. Niesamowite wrażenie robi już sam teren przed pałacem – cały trawnik został wyrzeźbiony przez Charlesa Jencksa w gigantyczne, pofalowane formy geometryczne, po których spaceruje się niczym w innym wymiarze.

Z czego słynie Szkocja? Co zjeść i jakie pamiątki kupić?

Edynburg to nie tylko muzea i historia, ale też potężna dawka specyficznej kultury i unikalnych smaków.

Co wrzucić na talerz (i do szklanki)?

• Haggis, Neeps and Tatties: Absolutny fundament szkockiej tradycji, z którym musisz się zmierzyć. Haggis to podroby owcze wymieszane z mąką owsianą, cebulą i mocnymi przyprawami, tradycyjnie gotowane w owczym żołądku. Brzmi to brutalnie, ale smakuje jak doskonała, intensywnie pieprzna kaszanka! Podaje się go z purée z rzepy (neeps) i ziemniaków (tatties), bardzo często w otoczeniu gęstego, kremowego sosu na bazie szkockiej whisky. Zjedzenie tego to obowiązek każdego szanującego się turysty.
• Full Scottish Breakfast: Miejscowa wersja angielskiego śniadania z konkretnym twistem. Poza fasolką, bekonem i jajkami, znajdziecie na talerzu black pudding (krwistą kaszankę), płaską kiełbasę Lorne sausage i placki ziemniaczane (tattie scones). Kaloryczna bomba, która idealnie przygotowuje na wejście pod górę.
• Deep-Fried Mars Bar: Szkockie, uliczne guilty pleasure. Wiele lokalnych smażalni ryb (chippies) chętnie wrzuci dla Was do frytkownicy zwykłego batona Mars zanurzonego w cieście naleśnikowym. Płynny karmel, czekolada i głęboki tłuszcz. Dla odważnych!
• Shortbread i Tablet: Czas na coś słodkiego do popołudniowej herbaty. Shortbread to ultra-maślane, kruche ciasteczka, z kolei Tablet to ekstremalnie słodka krówka o strukturze przypominającej ubity, pękający w ustach cukier.
• Irn-Bru i Single Malt Whisky: Irn-Bru to gazowany napój w kolorze żarówiastej pomarańczy, który smakuje trochę jak guma balonowa z żelazem. Szkoci piją go w takich ilościach, że sprzedaje się tu lepiej niż Coca-Cola (szczególnie jako środek na kaca). O szkockiej whisky pisać nie trzeba – edynburskie puby uginają się pod ciężarem setek butelek Single Malt. Koniecznie poproście barmana o coś mocno torfowego, z dymnym posmakiem, z wyspy Islay.

Co przywieźć jako pamiątkę?

• Tartan, Kaszmir i Harris Tweed: Royal Mile jest po brzegi wypełniona sklepami tekstylnymi. Najtańsze szaliki to poliester z Chin, ale warto dopłacić i poszukać takich z napisem „100% Lambswool” (czysta wełna owcza) lub zainwestować w ultra-miękki kaszmir. Jeśli macie zasobniejszy portfel, genialną pamiątką na dekady będzie kaszkiet, portfel lub marynarka uszyta ze słynnego, rzemieślniczego Harris Tweed.
• Puszki z łakociami: Jeśli szukacie bezpiecznego w transporcie prezentu dla rodziny, kupcie szkockie ciasteczka Shortbread lub krówki Fudge zapakowane w piękne, wytłaczane, metalowe puszki. Zazwyczaj zdobią je motywy dudziarzy, włochatych krów rasy Highland lub mury zamku.
• Niezależna Szkocka Whisky: Zamiast kupować whisky dostępną w marketach na całym świecie, wejdźcie na Royal Mile do sklepów typu Royal Mile Whiskies lub niezależnej rozlewni Cadenhead’s. Doradcy dobiorą dla Was niesamowite roczniki butelkowane z pojedynczych beczek (Single Cask), których nie kupicie nigdzie indziej.

Podsumowanie

Dwa dni w Edynburgu to czyste szaleństwo dla nóg i umysłu. To czas wystarczający, by poczuć na twarzy wiatr ze szczytu prehistorycznego wulkanu, wzruszyć się historią lojalnego psa Bobby’ego i polskiego niedźwiedzia Wojtka, a także dotknąć z bliska najwybitniejszych eksponatów światowej inżynierii czy pierwszego sklonowanego ssaka. To miasto, w którym mroczne, pachnące stęchlizną zaułki płynnie przenikają się z potężnym centrum innowacji, a nad tym wszystkim unosi się echo grających dud. My wpadliśmy po uszy i wiemy, że na pewno będziemy tam wracać.